Björn Bjarnason fyrrverandi ráðherra ritar um bókina um Vigdísi.

Páll Valsson, íslenskufræðingur og rithöfundur, hefur ritað ævisögu Vigdísar Finnbogadóttur, forseta Íslands frá 1980 til 1996. JVP-útgáfa gefur út bókina, sem er 472 blaðsíður með heimilda- og nafnaskrá auk fjölda ljósmynda.

Páll er ritfær, frásögnin er ljóslifandi og í höndum Páls myndar sagan góða og sannfærandi heild með hæfilegri skírskotun til samtíma hverju sinni. Í textann eru felldir skáleturskaflar, þar sem Vigdís segir skoðun sína á viðfangsefni Páls hverju sinni. Andi hennar svífur yfir öllu verkinu.

Bókin skiptist í ellefu höfuðkafla og hver þeirra síðan í undirkafla. Efnisyfirlit í upphafi bókar gefur glögga mynd af skipulagi hennar . Fyrstu 275 blaðsíðurnar eru um ævi Vigdísar fram að því, að hún bauð sig fram til forseta, á bls. 275 til 405 er sagt frá framboðinu og forsetaárunum, en í lokaköflunum tveimur, bls. 405 til 449 er sagt frá árunum bak Bessastöðum.

Allri íslensku þjóðinni finnst örugglega, að hún þekki Vigdísi eftir langa og farsæla setu hennar að Bessastöðum. Bók Páls sýnir, að myndin af Vigdísi sem forseta og glæsilegum fulltrúa þjóðarinnar segir ekki einu nema hálfa söguna og varla það um ævi hennar og störf. Besti hluti bókar Páls eru einmitt fyrstu 275 blaðsíðurnar. Af þeim verður ráðið, hvernig lífsviðhorf Vigdísar mótast af djúpri persónulegri reynslu, sorg og innra uppgjöri. Stíll Páls er hófstilltur og skilar þannig reynslu Vigdísar vel.

Á mótunarárunum í menntaskóla eignast Vigdís vinkonur og vini, sem reynast henni stoð og stytta í gegnum þykkt og þunnt. Hið sama er að segja um Iðnó-fólkið, sem hún kynnist sem leikhússtjóri. Augljóst er, að vináttan er Vigdísi afar mikils virði, ekki síst við erfiðar ákvarðanir. Í aðdraganda þeirra sveiflast hún gjarnan fram og til baka í afstöðu sinni. Að lokum er það að sjálfsögðu hún, sem verður að hrökkva eða stökkva.

Stökkin eru oft stór. Hún flytur úr öryggi föðurhúsa til náms í Grenoble í Frakklandi í upphafi sjötta áratugarins, þegar aðstæður þar eru hinar ömurlegustu. Síðar tekur hún stökkið í áttina að Bessastöðum og hefur sigur.

Lesendur fá sýn á störf forseta Íslands, en í tíð Vigdísar verða þar þáttaskil með mun meiri erlendum samskiptum en áður höfðu þekkst. Henni er ljúft að minnast forvera síns Kristjáns Eldjárns og segir hann sína miklu fyrirmynd á forsetastóli. Í bókinni stendur meðal annars:

„Smám saman náði Vigdís tökum á [forseta]embættinu. Hún mótaði, með hægðinni, sínar eigin reglur og hefðir, en í mörgu fylgdi hún fordæmi Kristjáns Eldjárns. Til dæmis í því að flytja aldrei ræður við upphaf Alþingis. Vigdís setti þingið og óskaði þingmönnum velfarnaðar, annað ekki. Henni fannst ekki við hæfi að flytja hugleiðingar um störf þingsins eða segja pólitískt kjörnu Alþingi með einhverjum hætti fyrir verkum. Hugleiðingar sínar flutti hún þjóðinni svo á nýársdag. Þetta hefur verið lagt út á þann veg að Vigdís (og Kristján) hafi viljað forðast átök og ágreining en slík túlkun er á misskilningi byggð. Að baki hvílir meðvituð hugsun um hlutverk forseta og samskipti hans við þingið.“

Í þessum orðum kemur skýrt fram ólíkt viðhorf Vigdísar til hlutverks forseta Íslands og afstöðu til alþingis og eftirmanns hennar Ólafs Ragnars Grímssonar, sem notar hvert tækifæri í ræðustól alþingis til að láta ljós sitt skína, stundum á þann veg, að þingmenn undrast framhleypnina og boðskapinn, þótt þeir láti hann almennt sem vind um eyru þjóta.

Á einum stað segir: „Frá upphafi forsetatíðar sinnar þurfti Vigdís að glíma við karlaveldið í íslenskum stjórnmálum og stjórnsýslu. Það má út af fyrir skilja að hennar eigin kynslóð og eldri hafi átt erfitt með að venjast að umgangast kvenforseta, slík bylting sem það var. Embættismannakerfi eru líka íhaldssöm í eðli sínu og breytast hægt.“

Þessi skoðun er forvitnileg fyrir karl, sem hefur um árabil starfað innan stjórnsýslunnar og lengst af með konur, sem nánustu samstarfsmenn sína, og án þess að þykja eðlilegt að kenna samskiptin við glímu. Ef til vill hefur Vigdís orðið til að breyta viðhorfi innan stjórnsýslunnar. Væri ekki verðugt verkefni fyrir sérfræðinga í kynjafræðum að rannsaka það?

Hluta bókarinnar virðist hafa verið lokið í tímaþröng. Á annan hátt er ekki unnt að afsaka villu eins og þá, að tala jafnan um „bráðabirgðalög“, þegar rætt er um spennu vegna laga, sem alþingi samþykkti til að banna verkfall flugfreyja og Vigdís dró í nokkrar klukkustundir að staðfesta, af því að haldið var upp á 10 ára afmæli kvennafrídagsins. Bráðabirgðalög eru gefin út, þegar þing situr ekki, en því var ekki að heilsa 24. október 1985.

Vigdís hefur sagt bókina endurspegla viðhorf hennar til manna og málefna. Henni þyki mikils virði, að afstaða sín liggi fyrir milliliðalaust. Í köflunum um forsetaframboðið og forsetaárin eru rifjuð upp greinar, ummæli og atvik, sem sum einkennast af nöldri líðandi stundar og jafnvel öfund í garð Vigdísar frekar en þau risti djúpt, þegar á framgöngu hennar og forsetasögu er litið. Þarna eru þó einnig reifuð grundvallaviðhorf eins og um afstöðu Vigdísar til varna landsins og aðildarinnar á Atlantshafsbandalaginu eða áritun hennar á lögin um gildistöku EES-samningsins.

Í ljósi þess, sem þjóðin reynir nú vegna lítils trausts til forsetaembættisins og þess, sem því gegnir, er fróðlegt að kynnast því mati, að Vigdísi hefði farnast betur með því að sitja ekki lengur en 12 ár í embætti. Hún hefði með því komist hjá harðari gagnrýni en áður var.

Í upphafi lokakafla bókarinnar segir Vigdís:

„Minnið er undarleg dagbók. Þettar er sterk setning og rétt. Þú manst það skemmtilega, síður hitt. Það er skiljanlegt, þú vilt loka því sem leiðinlegt er, svolítið eins og segir í sálminum; „Jesús kastar öllum mínum syndum bak við sig…“ Það er orðið sem orðið er, við vörpum því aftur fyrir okkur, því við verðum að halda áfram. Sumir geyma allt og gleyma engu en þeir eru líklega verr settir en hinir. Þeir sitja fastir. Maður verður að halda áfram. Ég hef alltaf verið góð í að fleygja því leiðinlega aftur fyrir mig og hugsa ekki um það meira. Ég hef alltaf reynt að halda áfram og reyna frekar að laga, stoppa í sokka…“

Undir þetta skal tekið. Mikils virði er, að burðast ekki með eitthvað á herðunum, sem í raun liggur best geymt fyrir aftan okkur. Þegar rætt er um forsetatíð Vigdísar er allur varnartónn óþarfur, en hans gætir í bókarköflunum um forsetaárin. Vigdísi tókst að sameina þjóðina að baki sér á glæsilegan hátt og gerir enn. Í augum margra er hún enn þann dag í dag hinn sanni þjóðhöfðingi. Vigdísi ber heiður og þökk fyrir störf sín í þágu lands og þjóðar.

Björn Bjarnason.